ADHD jest mylnie rozumiane z problemem koncentracji. W rzeczywistości jest to zaburzenie związane z utrzymującym się wzorcem nieuwagi, nadruchliwości i impulsywności, który może wpływać na naukę, pracę, relacje, organizację dnia a także trening i sport wyczynowy.
Wyjaśnienie pojęć:
Objawy rdzeniowe ADHD — podstawowe obszary objawów ADHD: nieuwaga, nadruchliwość i impulsywność.
Funkcje wykonawcze — procesy poznawcze odpowiedzialne za planowanie, hamowanie reakcji, pamięć roboczą, organizację działania i realizację celu.
Kontrola hamowania — zdolność zatrzymania automatycznej lub impulsywnej reakcji.
Samoregulacja — zdolność regulowania uwagi, emocji, pobudzenia i zachowania w zależności od sytuacji.
Stymulanty — grupa leków wpływających między innymi na układ dopaminergiczny i noradrenergiczny. Część z nich jest stosowana w leczeniu ADHD.
TUE — Therapeutic Use Exemption, czyli wyłączenie dla celów terapeutycznych. Procedura pozwalająca zawodnikowi stosować substancję zakazaną, jeśli jest to medycznie uzasadnione i spełnia kryteria antydopingowe.
WADA — World Anti-Doping Agency, Światowa Agencja Antydopingowa.
POLADA — Polska Agencja Antydopingowa.
Bupropion — lek wpływający na układ dopaminergiczno-noradrenergiczny. W kontekście WADA znajduje się w Programie Monitorującym, ale nie jest substancją zakazaną.
Atomoksetyna — niestymulujący lek stosowany w ADHD. Nie znajduje się na liście substancji zakazanych WADA.
Czym jest ADHD?
ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym.
National Institute of Mental Health opisuje ADHD jako zaburzenie rozwojowe związane z utrzymującymi się objawami nieuwagi, nadruchliwości i impulsywności. Centers for Disease Control and Prevention wskazuje, że ADHD jest jednym z najczęściej rozpoznawanych zaburzeń neurorozwojowych dzieciństwa, ale często utrzymuje się również w dorosłości.
NICE, czyli brytyjski National Institute for Health and Care Excellence, opisuje ADHD jako zaburzenie heterogeniczne. Oznacza to, że jego obraz nie jest taki sam u każdej osoby. Objawy nieuwagi, nadruchliwości i impulsywności muszą być oceniane w odniesieniu do wieku, poziomu rozwoju i wpływu na codzienne funkcjonowanie.
W praktyce ADHD nie powinno być sprowadzane do jednego zdania: „ktoś nie może się skupić”. U jednej osoby dominować może nieuwaga, u drugiej impulsywność i nadruchliwość, a u kolejnej obraz mieszany. U dorosłych nadruchliwość może nie wyglądać jak ciągłe bieganie lub wiercenie się, lecz raczej jak wewnętrzny niepokój, potrzeba ciągłego działania albo trudność z odpoczynkiem.
Najczęściej opisuje się trzy główne grupy objawów.
Nieuwaga może obejmować trudność z utrzymaniem koncentracji, gubienie wątku, odkładanie zadań, niedokańczanie rozpoczętych działań, zapominanie zaleceń i problemy z organizacją.
Nadruchliwość lub pobudzenie może oznaczać nadmierną potrzebę ruchu, trudność z dłuższym siedzeniem, wiercenie się albo — u dorosłych — poczucie wewnętrznego napięcia i niepokoju.
Impulsywność może przejawiać się szybkim reagowaniem bez oceny konsekwencji, przerywaniem innym, trudnością z czekaniem, podejmowaniem decyzji pod wpływem chwilowego bodźca lub silną reakcją emocjonalną.
Rozpoznania ADHD nie stawia się na podstawie pojedynczego zachowania. Podobne trudności mogą wynikać z braku snu, stresu, depresji, zaburzeń lękowych, używek, przeciążenia pracą, problemów rodzinnych, środowiskowych albo zdrowotnych. Znaczenie ma dopiero powtarzalny wzorzec objawów, który występuje przez dłuższy czas, pojawia się w różnych obszarach życia i realnie utrudnia funkcjonowanie.
Źródła: NIMH, Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: What You Need to Know; CDC, About ADHD i Symptoms of ADHD; NICE guideline NG87, Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management.
Skala ADHD w Polsce
ADHD nie jest marginalnym tematem. W polskich rekomendacjach dotyczących diagnostyki i leczenia ADHD u dorosłych z 2025 roku wskazano, że zaburzenie może dotyczyć około 1 mln osób w Polsce. Autorzy przywołują szacunki rozpowszechnienia: 7,6% u dzieci w wieku 3–12 lat, 5,6% u młodzieży w wieku 13–18 lat oraz 4,4% u dorosłych.
Tych wartości nie należy traktować jako liczby formalnych diagnoz w Polsce. To kontekst możliwej skali zjawiska. Liczba osób widocznych w systemie ochrony zdrowia może być znacznie niższa niż liczba osób, które spełniają kryteria ADHD lub mają istotne objawy utrudniające funkcjonowanie.
Źródła: Gondek T.M., Stramecki F., Cieśla M. i wsp. (2025), Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne u dorosłych z ADHD. Rekomendacje Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i koalicji organizacji na rzecz osób z ADHD – aktualizacja, 2025 r., Psychiatria Spersonalizowana, DOI: 10.5114/psychs.2025.154273.
Czy trening pomaga osobom z ADHD?
Aktywność fizyczna może wspierać osoby z ADHD kilkoma drogami, ale nie powinna być przedstawiana jako zamiennik diagnozy, psychoterapii, psychoedukacji lub farmakoterapii, jeśli są one wskazane medycznie. Trening może natomiast poprawiać warunki funkcjonowania: porządkować dzień, regulować pobudzenie, wzmacniać samoregulację, dawać jasny cel i ograniczać chaos decyzyjny.
W praktyce trening może wspierać osoby z ADHD w czterech obszarach:
Pobudzenie i uwaga
Wysiłek fizyczny wpływa na układy neurobiologiczne związane z kontrolą zachowania i koncentracją, w tym na układ dopaminergiczny i noradrenergiczny. To nie oznacza, że trening działa tak jak leki stosowane w ADHD. Pokazuje jednak możliwy mechanizm, przez który aktywność fizyczna może krótkoterminowo wspierać uwagę, gotowość do działania i kontrolę zachowania.
Funkcje wykonawcze
Funkcje wykonawcze odpowiadają za to, czy potrafimy zaplanować działanie, zatrzymać impulsywną reakcję, utrzymać uwagę na zadaniu i dokończyć to, co zaczęliśmy. W treningu te procesy są stale wykorzystywane: trzeba zrozumieć instrukcję, poczekać na sygnał, wykonać zadanie według zasad, poprawić błąd i wrócić do koncentracji.
Organizacja
Stała pora zajęć, powtarzalne zadania, plan i mierzalny cel ograniczają liczbę decyzji, które trzeba podjąć, żeby zacząć działać. To szczególnie istotne u osób, które mają trudność z inicjowaniem działania i utrzymaniem regularności. Dobrze zaplanowany trening może więc działać jak zewnętrzna struktura: porządkuje tydzień i zmniejsza chaos organizacyjny.
Emocje i samoregulacje
Sport regularnie stawia osobę w sytuacji błędu, frustracji, porażki, oceny i konieczności powrotu do zadania. Dobrze prowadzone środowisko treningowe może pomagać ćwiczyć kontrolę reakcji i powrót do koncentracji po niepowodzeniu. Nie każdy trening będzie jednak wspierający. Chaos, długie przestoje, brak jasnych zasad i publiczne zawstydzanie mogą pogarszać funkcjonowanie osoby z trudnościami uwagi i impulsywności.
Jak powienien wyglądac trening u dzieci i dorosłych?
Trening u dzieci z ADHD: struktura ważniejsza niż samo „wybieganie”.
W pracy z dziećmi jednym z największych uproszczeń jest sprowadzenie tematu do hasła: „dziecko musi się wybiegać”. Ruch może pomagać, ale sam ruch nie wystarczy.
Znaczenie ma środowisko, w którym dziecko ćwiczy.
Z perspektywy treningowej dziecko z trudnościami uwagi i impulsywności zwykle lepiej funkcjonuje wtedy, gdy zajęcia mają jasny rytm, krótkie instrukcje, mało przestojów i konkretne zasady. Gorzej może funkcjonować wtedy, gdy musi długo czekać, słuchać wielominutowych wyjaśnień, domyślać się celu zadania albo reagować na częste zmiany organizacyjne.
W praktyce pomocne mogą być:
• krótkie bloki ćwiczeń,
• zadania o jasnym początku i końcu,
• pokaz ruchu zamiast długiego tłumaczenia,
• jedno polecenie naraz,
• ograniczenie stania w kolejce,
• częsty, spokojny feedback,
• powtarzalna struktura zajęć,
• konkretne zasady zachowania,
• wzmacnianie poprawnego wykonania, a nie wyłącznie korygowanie błędów.
Dziecko z ADHD nie zawsze potrzebuje mniej wymagań. Często potrzebuje wymagań podanych w bardziej czytelnej formie. Trener nie diagnozuje ADHD, ale może zauważyć, że uporządkowane środowisko, krótsza komunikacja i mniejszy chaos pomagają dziecku lepiej funkcjonować.
Trening u dorosłych z ADHD: rutyna, prosty plan i mniejszy chaos
U dorosłych z ADHD trening często ma znaczenie nie tylko fizjologiczne, ale organizacyjne. Może być stałym punktem dnia, sposobem regulacji napięcia, narzędziem odbudowy rutyny i elementem porządkowania tygodnia.
W praktyce oznacza to krótki i zrozumiały plan, małą liczbę ćwiczeń na start, stałe dni treningowe, jasne cele tygodniowe, mierzalne zadania, prosty system monitorowania postępu.
U dorosłej osoby z ADHD zbyt rozbudowany plan może działać demotywująco. Jeżeli plan wymaga wielu decyzji, skomplikowanej organizacji i wysokiej samodyscypliny już od pierwszego tygodnia, ryzyko porzucenia jest większe. Często lepiej zacząć od prostszego schematu, który buduje powtarzalność, a dopiero później zwiększać złożoność.
A co ze sportem zawodowym?
ADHD u sportowców nie jest tematem marginalnym. Przegląd Han i współautorów z 2019 roku wskazuje, że częstość ADHD u sportowców elitarnych szacuje się na około 7–8%. Nie oznacza to jednak, że ADHD jest prostą przewagą albo przeszkodą uniemożliwiającą osiąganie wyników. W sporcie znaczenie ma raczej to, które objawy dominują u zawodnika i jak wpływają na codzienny proces treningowy.
U zawodników ważne są rutyny i procedury. Osoba z ADHD może potrzebować większej przewidywalności w obszarach, które inni zawodnicy wykonują automatycznie: przygotowanie sprzętu, rozgrzewka, odprawa taktyczna, regeneracja, sen, odżywianie i plan dnia startowego.
W praktyce mogą pomagać krótkie odprawy taktyczne, checklisty przed treningiem i zawodami, stała rutyna rozgrzewki, jasne zadania decyzyjne, trening reakcji po błędzie, ograniczenie chaosu przed startem, proste procedury regeneracji oraz współpraca z psychologiem sportu, lekarzem lub psychiatrą, gdy temat przekracza kompetencje trenera.
W sporcie wyczynowym dochodzi jeszcze kwestia leków. Trener nie powinien podejmować decyzji medycznych ani sugerować odstawiania farmakoterapii. Jeśli zawodnik stosuje lek mogący podlegać przepisom antydopingowym, temat powinien być prowadzony przez lekarza, zawodnika, klub i właściwe instytucje antydopingowe.
Leki na ADHD, TUE i granica antydopingu
W kontekście antydopingu najwięcej uwagi wymagają leki stymulujące stosowane w ADHD, przede wszystkim metylofenidat oraz pochodne amfetaminy, np. lisdeksamfetamina. Substancje te należą do grupy S6 Listy Substancji i Metod Zabronionych WADA, czyli stymulantów. Ich stosowanie jest zabronione w czasie zawodów.
To nie oznacza, że zawodnik z ADHD nie może się leczyć. Oznacza, że jeśli stosuje lek zakazany w czasie zawodów i startuje w rywalizacji objętej przepisami antydopingowymi, powinien sprawdzić, czy potrzebuje TUE, czyli wyłączenia dla celów terapeutycznych. TUE pozwala legalnie stosować substancję zakazaną, jeśli istnieje udokumentowane wskazanie medyczne i spełnione są kryteria antydopingowe.
W leczeniu ADHD stosuje się również leki niestymulujące. Atomoksetyna jest inhibitorem wychwytu zwrotnego noradrenaliny i nie należy do klasycznych stymulantów. Guanfacyna i klonidyna działają przez receptory alfa-2 adrenergiczne. Te substancje nie znajdują się na Liście Substancji i Metod Zabronionych WADA.
Dlaczego antydoping interesuje się stymulantami? U osoby z ADHD mogą one poprawiać uwagę, kontrolę impulsów i organizację działania. U osoby bez wskazań medycznych podobny mechanizm może potencjalnie zwiększać pobudzenie, koncentrację, gotowość do wysiłku lub tolerancję zmęczenia. Dlatego system antydopingowy musi odróżniać leczenie od możliwej nieuprawnionej przewagi.
Źródła: WADA, The 2026 Prohibited List; WADA, The 2026 Monitoring Program; POLADA, Lista substancji i metod zabronionych 2026; Berezanskaya J. i wsp. (2022), ADHD Prescription Medications and Their Effect on Athletic Performance: A Systematic Review and Meta-analysis, Sports Medicine – Open, 8, 5, DOI: 10.1186/s40798-021-00374-y.
Najważniejsze informacje
01
ADHD obejmuje nie tylko problemy z koncentracją, ale też impulsywność, nadruchliwość, pobudzenie, organizację działania i samoregulację.
02
Pojedyncze zachowanie nie wystarcza do rozpoznania ADHD. Znaczenie ma trwały wzorzec objawów, ich nasilenie, występowanie w różnych sytuacjach i wpływ na codzienne funkcjonowanie.
03
W polskich rekomendacjach z 2025 roku wskazano, że ADHD może dotyczyć około 1 mln osób w Polsce. Dane te należy traktować jako kontekst skali, a nie jako liczbę formalnych diagnoz.
04
Trening może wspierać osoby z ADHD przez strukturę, regulację pobudzenia, jasne zasady, krótsze zadania, powtarzalność i mierzalny cel.
05
W sporcie wyczynowym część leków stosowanych w ADHD może wymagać procedury TUE, ponieważ system antydopingowy musi odróżniać leczenie od potencjalnej nieuprawnionej przewagi.
06
Trener nie diagnozuje ADHD, ale może zaprojektować środowisko treningowe, które pomaga lepiej funkcjonować.
Podsumowanie
ADHD w sporcie trzeba rozumieć szerzej niż jako problem koncentracji. To zaburzenie neurorozwojowe, które może wpływać na uwagę, impulsywność, regulację pobudzenia, emocje, organizację dnia i konsekwencję treningową.
Aktywność fizyczna może wspierać dzieci i dorosłych z ADHD, ale nie zastępuje diagnozy ani leczenia. Największe znaczenie ma nie samo „wybieganie się”, lecz odpowiednio zaprojektowane środowisko: jasne zasady, krótkie instrukcje, powtarzalność, mało chaosu i konkretny feedback.
W sporcie wyczynowym ADHD ma dodatkowy wymiar. Część leków stosowanych w leczeniu może wymagać procedury TUE, ponieważ podlega przepisom antydopingowym. Zawodnik ma prawo do leczenia, ale sport musi jednocześnie chronić zasadę równej rywalizacji.
Najważniejszy wniosek dla trenerów jest praktyczny: nie diagnozować, nie stygmatyzować i nie upraszczać. Zamiast tego trzeba obserwować, porządkować środowisko treningowe i wiedzieć, kiedy temat wymaga wsparcia specjalisty.
ŹRÓDŁA
National Institute of Mental Health. Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: What You Need to Know.
Centers for Disease Control and Prevention. About ADHD.
Centers for Disease Control and Prevention. Symptoms of ADHD.
National Institute for Health and Care Excellence. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management. NICE guideline NG87.
Gondek T.M., Stramecki F., Cieśla M. i wsp. (2025). Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne u dorosłych z ADHD. Rekomendacje Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i koalicji organizacji na rzecz osób z ADHD – aktualizacja, 2025 r. Psychiatria Spersonalizowana. DOI: 10.5114/psychs.2025.154273.
Dahlberg M., Vessonen T., Finell J. i wsp. (2025). The effects of physical activity interventions on the core symptoms of ADHD in adults: A systematic review and meta-analysis. Mental Health and Physical Activity, 29, 100725. DOI: 10.1016/j.mhpa.2025.100725.
Song Y., Jia S., Wang X. i wsp. (2024/2025). Effects of physical exercise on anxiety, depression and emotion regulation in children with attention deficit hyperactivity disorder: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Pediatrics, 12, 1479615. DOI: 10.3389/fped.2024.1479615.
Han D.H., McDuff D., Thompson D. i wsp. (2019). Attention-deficit/hyperactivity disorder in elite athletes: a narrative review. British Journal of Sports Medicine, 53(12), 741–745. DOI: 10.1136/bjsports-2019-100713.
Berezanskaya J., Cade W., Best T.M., Paultre K., Kienstra C. (2022). ADHD Prescription Medications and Their Effect on Athletic Performance: A Systematic Review and Meta-analysis. Sports Medicine – Open, 8, 5. DOI: 10.1186/s40798-021-00374-y.
World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List.World Anti-Doping Agency. The 2026 Monitoring Program.World Anti-Doping Agency. TUE Physician Guidelines: Attention Deficit Hyperactivity Disorder.Polska Agencja Antydopingowa. Lista substancji i metod zabronionych 2026.StatPearls / NCBI Bookshelf. Methylphenidate.
StatPearls / NCBI Bookshelf. Amphetamine.
StatPearls / NCBI Bookshelf. Atomoxetine.